| fekrat.kateban.com , Asef Fekrat articles in memorize of literati and scholars. | |||
|
|||
|
|
|
|
هفتاوندی (مسبّع) بر سخن پیرمعرفت سعدی عـَلـَم دولت نوروز از خیابان هری سرو دلارا برخاست ناز شیراز ز گلگشت مصلاٌ برخاست لاله چون دست عروسان بخارا برخاست از در و دامن کابل گل رعنا برخاست گل سرخ از لب آمو به تماشا برخاست -------------- « علم دولت نوروز ز صحرا برخاست -------------- زحمت لشکر سرما ز سر ما برخاست » گوش بسپار به هنگامۀ بلبل سحری گوید افسوس گر از دوست نداری خبری خاصه اکنون که صبا برده به هر بام و دری با شکوفه ز رخ دوست نشان و اثری اثری نغز و دلاویز ولی مختصری --------------- « بر عروسان چمن بست صبا هرگهری --------------- که به غوّاصی ابر از دل دریا برخاست » در سمنگان چمن رخش صبا زین کردند کوی تهمینۀ گل را ز نو آذین کردند ادب آموزان آهنگ دواوین کردند رو سوی گلشن فیروزی غزنین کردند همه از دولت نوروز خوش آیین کردند -------------- « طبق باغ پر از نقل و ریاحین کردند -------------- شکر آن را که زمین از تب سرما برخاست » تا کف پیر مغان است مرا رمز فتوح در دل شط شرابی که همی بخشد روح می شوم غرق و ندارم هوس کشتی نوح ساغری بهر من و توبه بنه بهر نصوح نوبهاراست چه حاجت به تفاصیل و شروح --------------- « موسم نغمۀ چنگ است که در بزم صبوح --------------- بلبلان را ز چمن ناله و غوغا برخاست » دل ما بی می و معشوق نمی آرامد زان می پاک که شیخ آب حرامش نامد پیش ما آر که او کاس طهور آشامد ما سوی میکده او جای دگر بخرامد کار ما دیده شود تا به کجا انجامد -----------------« بوی آلودگی از خرقۀ صوفی آمد ----------------- سوز دیوانگی از سینۀ دانا برخاست » دشت لیلی بنگر باز چه گـُل پرور شد در خجند آتش دیگ سمنک خوشفر شد شهر گردیز خوش و سبز چنان کشمر شد آسمان رنگ دگر گشت و زمین دیگر شد دل من باز به سودای جوانی در شد ----------------- « از زمین نالۀ عشّاق به گردون برشد ----------------- وز ثری نعرۀ مستان به ثریّا برخاست » باز در بلخ گـُزین فصل گل سرخ رسید دل آشفته به سودای سمرقند تپید سبز شد دامن کوه سیه و کوه سپید دل من نکهت مشک ختن از طوس شنید خنک آن باد که از جانب خوارزم وزید ---------------- « این چه بوییست که از ساحت خلّخ بدمید ---------------- وین چه بادیست که از جانب یغما برخاست » پیر میخانه به شکرانۀ نوروز نشست در خمخانه گشود و در غمخانه ببست آتشین روی بتی آب چو آتش در دست ترهمی داشت لب آتش نفسان را پیوست محتسب جای سبو توبۀ سی ساله شکست ---------------- « عارف امروز به ذوقی بر شاهد بنشست ---------------- که دل زاهد از اندیشۀ فردا برخاست » هیرمند آخر اسفند خروشانتر شد بانگ مستانۀ کارون به ثریّا برشد بامیان را به میان آب چنان شکر شد نیلگون بندش لبریز یکی ساغر شد لاله از دامن گلریز سوی لوگر شد ------------------- «هر دلی را هوس روی گلی در سر شد ------------------- که نه این مشغله از بلبل تنها برخاست » باغبان آمد و از مهر در باغ گشود باغ، نقش هنر خامۀ یزدانی بود داشت هرکس دلکی، زو گـُلکی باز ربود هرکسی با گـُلک خویش بگفت و بشنود ای دریغا دل من پیش من آن روز نبود ---------------- «هر کجا سروقدی چهره چو یوسف بنمود ---------------- عاشقی سوخته خرمن چو زلیخا برخاست » آنکه دُرّ دری اندر دل یمگان می سفت وصف شیرینی آن ماه بدخشان می گفت آنکه نستانم پیش لب او لعل به مفت گر ازاو طاق شوم، تازه، شوم با غم جفت غصّه ای نیست چو با او بودم گفت و شنفت ---------------- «با رخش لاله ندانم به چه رونق بشکفت ---------------- با قدش سرو ندانم به چه یارا برخاست » آمد آن شوخ غزلخوان و صراحی در دست همچو دلدادۀ فرزانۀ شیراز نشست گفت برخوان غزلی تازه اگر یادت هست گفتم ای شوخ مگر شاعر معشوق پرست چشم شهلای تو را دیده به نرگس گفتست -------------- « سربه بالین عدم باز نه ای نرگس مست ------------- که ز خواب سحر آن نرگس شهلا برخاست » بی شمار آمده مضمون کتاب شب زلف دل سودازده بیند همه خواب شب زلف خواب آرامش زنجیر عتاب شب زلف یابد ار جایگهی نغز به تاب شب زلف بی گمان می رسد این دل به حساب شب زلف -------------- « روز رویش چو برانداخت نقاب شب زلف --------------- گفتی از روز قیامت شب یلدا برخاست » رفت سالی دگر ایّام تبه کردن بس زهد پنداشته پیوسته گنه کردن بس بیگه عمر هوسهای پگه کردن بس نیست ممکن به دل خاره چو ره کردن، بس فکرت از عُجب سوی خویش نگه کردن بس ------------------------------------« سعدیا تا بکی این نامه سیه کردن؟ بس ------------------------------------ که قلم را به سر از دست تو سودا برخاست » شهر اتاوا – 23 اسفند/حوت 1388 = 13 مارچ 2010 آصف فکرت
ارسال شده توسط محمد آصف فكرت در تاريخ يكشنبه 23 اسفند 1388 ساعت 4:51 قبلازظهر (تعداد نظرات : ۱)
بعضی از دوستان از بنده خواسته اند تا به تقریب نوروز باستانی منظومۀ اسطورۀ انگور را به مطالعۀ عزیزان در این صفحه بگذارم. داستان پیدایش انگور در هرات در متن قدیمی نوروزنامه منسوب به حکیم عمر خیام آمده است و بنده با الهام ازآن مأخذ و داستانهای مردمی هراتیان این منظومه را نگاشته است. اسطورۀ انگور 1- در فرمانروایی شمیرانشاه بر آریا، که هرات باشد، و پدیدار شدن هما که گرفتار مار شده بود ز دهقان، گزارشــــگر باستان --- شـنیدم یکی دلنـــشین داســـتان که در آریا شهر، یعنی هــــری --- که کردی به چرخ برین همسری شهی بود نامش شمیران راد --- شمـــیران دِژازوی بمانده به یــاد شمیران به شهر هری شاه بود --- دلــیر و خردمـــند و آگـــاه بـود به جمشید پیوسته بودش تبار --- هــری را به هنجـار ازو بود کـار پگاهی در آغـــــاز فصل بهار --- که هم روزخوش بود وهم روزگار همه لشکر و پهـــلوانان شــاه --- وزیر و دبــــیر و سران سپـــــاه به منظر نشسته گروها گروه --- نظـــاره گرِ دشــت و دامان و کوه که هنگام گلگشت نوروز بود --- هوای هری بس دل افــــــروز بود خوشا آب و خاک وهوای هری--- نسیم خوش جانفــــــزای هری به ناگه فرود آمد از آسمان --- همایی پَر آشفــــته و ناتـوان یکی مار پیچان به گرد همای --- که بگرفته یارایــــش از پَرّ و پای شمیـــران بفرمود زی انجمن --- که ای نامـــور پهـــلوانان من خجسته ست ما را چو فرّ همای --- چرا بشکنــد مار پـرّ همــــــای ؟ ممانید زنهار کاین گرزه مار --- ز مرغ همــــــایون برآر د دمار به پاخاست باذان که بُد پورشاه --- به دل نرّه شیروبه رخ رشک ماه نه سوزن بجستی ز تیرش نه موی --- کمـــانداری آموخت آرش ازوی رها کرد سنجیده تیری ز شَست --- که زد مار را و هــُما را نخـَسـت سبک برزمین دوخت آن ماررا --- رهانید مرغ گرفتـــار را گزنده چو آسیب ازو بر گرفت --- سبکبال پرواز از ســر گرفت بگردید بر گرد منظر بسی --- نهان گشــت و دیگر ندیدش کسی 2- آمدن هما پس از یک سال و آوردن دانه های ناشناخته ندیدش کسی تا که سالی گذشت --- دگرباره شد سبـــز دامان و دشت نشسته شمیران به دستور پار --- ستاده بزرگان به خدمت هـــــزار پدیدار شد بار دیگر هما --- ولی این کـَرَت شاد و مست و رها نه چون پار پروای مارش دگر --- نه بر خاطـــر از بند بارش دگــر بدانجا که باذان ز مارش رهاند --- نشست و ز منقار چیزی فشــــاند فروجست و برجست چندی هما --- تو گفتی کنــد شکـــر باذان ادا به فرجام شد از نظرها نهان --- نهان گشت اندر دل آســــمان فرستاد شه تا ببینند چیست --- که کارهمــایست و بیهـوده نیست نهاده به جا دانه یی چند بود --- به تخم گیاهــــان همــانند بود بخواندند دهقان فرزانه را --- که باشد که بشناســــد آن دانه را بگفتا چنین دانه اندر جهان --- نه در باغ دیـدم نه در بوســـتان ولیکن نخستین ببایدش کشت --- چو سر برزند وانماید ســـــرشت شود سبز و بار آورد بی گمــــان --- هویدا کنــــد آنچه دارد نهــــــان بگفتا بکارید و آبش دهیـــــــــــــد --- همـان تاکه روزی بــــرآرد پدید چو شه (تا که) فرمود،شد نام تاک --- نهفت آن دوسه دانه دهقان بخاک چو آن دانه را کــِشته بد دیـــهقان --- بگفتـــند بهــر چه کردی نهـان؟ بگفتـــا که آن دانه در گور شـــد --- ازآن نام آن میـــــــوه انگور شد 3- در کشتن آن دانه ها و رُستن نهالی شگرف و خوش و آوردن میوه ای خوشنما ولی ناشناخته بکشتند و شد سبز و بر نیز داد --- ولیکن دگرگــونه بود از نهـــــــاد نهالیست گفتی تبارش دگر --- تنــــه دیگرو برگ و بارش دگــر همه برگها دلکش و خوش طراز --- همه شاخه ها نغز و پیچان به ناز ز هر شاخه آویخته خوشه ها --- ز دیدارشـــان دیده را توشــــه ها در آغاز هر دانه چون ارزنی --- شده خوش خوش ازلعلِِ تر، دامنی همه نازک و روشن و دلستان --- درخشـــنده لعل و تُنُک پرنیــــان چو دهقان آزاده آمد به باغ --- بدید آن گهرها چو رخشان چراغ بدانست کاینک رسیدست بر --- بچید اندکی در طبقهـــای زر طبقهـــای انگور زی شـــاه برد --- تو گفتی که خورشــــید با ماه برد ولی بیم از خوردنش داشــــــتند --- که آنرا همـی زهـــر پنداشــــــتند نه شه خورد زان میوه نی دیگران --- که گفتند زهراست پنـهـان در آن نهان بود کان دانۀ خوب رنگ --- پراز شهد دارد درون یا شــرنگ 4- در ریختن آن خوشه ها در خم و سر خم را بستن و آنچه پس از آن پدید آمد ازان خوشه ها خم بینبا شـتند --- سر خم ببسـتند و بگذاشتـــند چو بگذشت چندی بجوشید خم --- چو دیوانه مردم خروشـــــید خـُم سر خم چو یک روز دهقان گشود --- تو گفتــی گدازنده یــــاقـوت بود پس آن شیره دهقان فرهیخته --- بپـــالوده اندر سبــــو ریخته سبویی از آن خدمت شاه برد --- بگفتا ندانســته نتوانـــــش خورد ز دستور پس چارۀ کار خواست --- ثنا خواند دستور و بر پای خاست بگفتا به زندان یک آدمکــُش است --- که یک روزهم زنده ماندخوشست ببــایســـت فردا پگه کشتنــــــــش --- که از خون او نگــذرد دشــمنــش ورا مهــلت زندگــی امشـب است --- که او را توان گفت جان برلبـست چو خونی به کیفــر بود مردنی --- شود زهــــر را لاجـرم خوردنـی اگر مـُرد جان ر ا به کیفر دهد --- و گر ماند باری ز کـیفـــر رهـــد چو سرهنگِ زندان به فرمان شاه --- بیاورد آن مرد زی بـــــــــارگـاه بنوشید جامی، ترش کرد روی --- ز تلخیش زد چنگ برروی وموی که پنداشت زهر است و روزش رسید --- ببُرّید یکســــر ز گـــــیتی امـــید چو دهقــــان بدو داد جـــامی دگر --- «مه» می گفت یعنی مده بیشـــــتر «مده » را نیوشنده «می ده» شنید --- بدینـــگونه نام می آمد پــــــــدیـــد دو چشمش بشد سرخ و رخ برفروخت --- دو دیده برآن جــــام زرّین بدوخت چو لختی بشد جام دیگر بخواست --- به شوخی فزود وزفرهنگ کاست در آغاز آرام و آهسته بود --- سخنهاش کم بود و بایســـــته بـود چو نوشیدن مرد از حد گذشت --- جنون کرد و افتاد و مدهوش گشت فتاده سه روز و سه شب خفته بود --- تو گفتی که مرد ازجهان رفته بود چو برخاست بعد از سه شب خفته مرد --- شه او را به شکــــــــرانه آزاد کرد پس آنگاه برخصم و خونخواه مرد --- ببخشـــید نقدی و راضیــــــش کرد پس از بخردان انجمن ساختند --- به اندیشه ء کار پرداختـــند که آنگه هری را بـُد آیــــین دگـــر --- حـــلال و حـــرام و قوانیـــن دگــر چو اندیشه کردند در کار مرد --- که اوّل چه می گفت وآخر چه کرد بگفتند کاین آبِ یاقوت رنگ --- گهی شهــــد باشـــد زمانی شرنگ گهی نوشدارو گهی زهر مار --- به انــــدازه بایــــدش بـردن به کار چو نوشنده اندازه دارد نگاه --- خرد را و جان را نســــازد تبــــاه ولیکن چو شد یار جام و سبو --- خـرد را و جــان را تبه ســــازد او بدینسان رز و تاک و انگور و می --- مهین جـــای را یافت اندر هـــــری به هر کشت تاکی دگرگونه گشت --- که انگور را گونه از صـــد گذشت گرفتند جشنی به آیین و داد --- بدان مردمـــان هری گشته شــاد به نامه بخواندم که تاک نخست --- بدین گونه در «غوردرواز» رُست اگر چند انگورها گونه گون --- به هر شهر گیتـــی بیـــابی کنـون و لیکن ازانِ هری دیگر است --- خوش و نازک و نغز وشیرین تراست نه درشرق وغرب ونه درروم وری بیـابی چو انگور لعـــــل هـــــــری یادداشت: شمیران دژ کهنترین قلعۀ هرات بوده است غوردرواز محلّی است در شمال هرات این داستان با استفاده از کتاب نوروز نامۀ حکیم عمر خیّام و داستانهای مردمی هرات به تاریخ 15 تیر/سرطان 1379 در مشهد خراسان به نظم آمد. شهر اتاوا- بیستم فبروری 2010 – آصف فکرت
ارسال شده توسط محمد آصف فكرت در تاريخ يكشنبه 9 اسفند 1388 ساعت 4:39 قبلازظهر (نظر بدهید)
یادداشتهای حکمت از سفربه افغانستان -4 حــکـــمـــت در هـــرات استقبال در میرداود- ساعت هشت از ادرسکن حرکت کردیم. درحدود ساعت ده در رباط میرداود، که در یک منزلی هرات است، جمعی به استقبال آمده بودند، مرکّب از آقای نوائی- سرکنسول ایران- و آقای مجدّدی مدیر امورخارجه، و رئیس معارف هرات محمد یونس خان( معروف به محمد یونس خان متخصص، زیرا متخصص کیمیا بود) و رئیس مطبوعات. پس ازتبادل تعارفات و تشکّر اززحمت آقایان، حرکت کردیم. از رودخانۀ هریرود گذشتیم. حدساً دانستم که آنجا پل مالان است، که در تواریخ ذکر آن را خوانده بودم. ازرباط میرداود تا شهر خیابان عریضی احداث کرده اند، که از دوطرف کاج (ناجو=ناژو) کاشته اند که هنوز پا نگرفته، اگر رشد نماید، بسیار زیبا و قشنگ خواهد شد. هوتل پارک – ساعت یازده به هوتل هرات رسیدیم، موسوم به پارک هوتل. بسیار مجلّل و نو و تمیز است، و اثاثیۀ آن، ازقالیها و میزهای سنگ مرمر قابل تعریف، شام را درآنجا صرف کرده، استراحت کردیم. شهر هرات از کلکین هوتل هرات - (دوشنبه، بیست و هشتم اردیبهشت1326/نوزدهم می 1947)(هرات): از دریچۀ (دربچه = کلکین = پنجره) به خارج نگاه می کردم؛ جلگۀ هرات از طرف جنوب در مدّ نظر بود، و از طرف شمال گازرگاه و تخت سفر (= تخت ظفر). هوا بسیار مطلوب و معتدل و آفتاب درخشان و فضا بسیار طرب انگیز و فرحزا. تماشای این شهر تاریخی از آن جهت همیشه جزو آمال و آرزوی من بود که در باب تاریخ قرن نهم هجری تحقیقات بسیارکرده اند (ظاهراً تحقیقات بسیار کرده ام، زیرا مرحوم حکمت کارها و تحقیقات فراوانی در این باب دارد) و درسنوات 1320، 1321، 1322، 1325 برای یک گروه از محصلین دانشگاه تهران تاریخ سیاسی و ادبی و تمدن این قرن را درس گفته ام، و در شرح حال استاد مسلّم این عصر، خاتم الشّعراء، عبدالّرحمن جامی- که ساکن و مدفون در این سرزمین است – کتابی نوشته ام. در عالم خیال و تصور در فضای این شهر بوده ام. خدا را شکر که این آرزو به تحقیق پیوست، و در عالم شهود در معاینه نیز به زیارت این شهر تاریخی نایل گشتم. فعلاً شهر هرات هشتادهزار سکنه دارد و ارتفاع آن سه هزار و سی فوت است. مردم آن فارسی زبان مسلمان سنّی و شیعی اند. موقعیت زراعی آن ناحیه ، و همچنین موقعیت نظامی آن، اهمیتی بسیار به آن بخشیده است. شهر قدیم و باروی خرابۀ آن در برابر هتل ما قرار دارد، که در وسط آن قلعۀ اختیارالدین برفراز تپّۀ مرتفعی نموداراست. ولی در قسمت شمال و غرب آن شهر، محلاّت جدیدی احداث شده و عمارات نوین ساخته اند، که آن را شهر جدید و شهر نو می گویند. هتل ما در قسمت شمالی واقع است. در این فصل تمام این ناحیۀ جدید به گلهای طاووسی مزیّن است، که هوا را معطّر و منظره را با رنگ زردفام خود مزیّن کرده است. ازصبح تا ظهر از منزل بیرون نیامده، به اصلاح حال و استحمام و نگارش روزنامه مشفول بودم. فکری سلجوقی – آقای فکری سلجوقی که به ما معرّفی شده است، از فضلای هرات و بسیار مرد محجوب و مؤدّب و باحیاست. به دیدن آمده ابراز مودت می نمود. عموماً تاجیکهای افغانستان، که ازنژاد افغانی نیستند، و از اعقاب قدماء ساکنین این ملک می باشند، به علم و تحقیق و کسب و صنعت و حرفت اشتغال دارند. این شخص نیز علاوه براینکه مؤرّخ و شاعر و ادیب است، نقّاشی و کاشیکاری نیز می داند و مرد با کمالی است؛ پسرعموی صلاح الدین خان سلجوقی است. به اتفاق او و آقای نوائی به خارج ( یعنی بیرون هوتل ) رفته گردش کردیم. ( استاد عبد الرّؤوف فکری سلجوقی دانشمند و هرات شناس بزرگ. در همین صفحه، آن روزها، یادداشتی در بارۀ آن استاد روانشاد که استاد گرامی و مهربان بنده اند، نوشته ام) مسجد جامع هرات – مسجد جامع هرات را دیدن نمودیم. این مسجد اصلاً بنای ملک غیاث الدین غوری است، که در قرن ششم آن را بنا کرده وهنوز به نام او کتیبۀ گچبری در رواق مقصوره، نزدیک محراب موجود است. ملوک آل کرت و بعداً در زمان شاهرخ و بالآخره در عصر سلطان حسین بایقرا، به دست امیر علیشیر مرمّتی عظیم نموده اند، و کتیبه و تاریخ موجود است. اززمان غیاث الدین ابوبکر محمد کرت، سنگاب فلزی عظیمی دروسط مسجد موجود است. که تاریخ 776 دارد( این نه سنگاب بلکه دیگ یا شاهساغر بزرگی است که دراعیاد و جشنها در آن شربت ریخته به مردم می داده اند.). فعلاً دولت افغانستان مشغول تعمیر و مرمّت آن مسجد است، و سردر و گلدسته های آن ساخته شده، و [در] اطراف کتیبه ها از اشعار فارسی و منثورات خواجه عبدالله انصاری با کاشی نصب شده است. در سر درب بزرگ، قصیده ای به قافیۀ حرف قاف از خلیل الله خلیلی کتیبه شده و نیزسطری به زبان پشتو کتیبه شده که درآن صریح نوشته شده است: این مسجد در زمان شاه اسماعیل ویرانه شد. تعجب کردم که چگونه دولتی، چنین تهمت و دروغی صریح می نویسد و تخم کینه در دلهای جهّال و عوام می کارد. مقصوره و شبستان ورواق آن خیلی شبیه است به مسجد جامع عتیق شیراز، دو درب به طرف جنوب دارد، که سلطان مراد میرزا حسام السلطنه فاتح هرات باز کرده است. فعلاً آن دو دررا می خواهند مسدود کنند. معمار هراتی – دیپلمات ایرانی – فرزندان نوایی و بنایی- معمار و مهندس این تعمیرات شخصی بود به نام محمد اسماعیل، که بسیار استاد هنرمند و بافهم و باهوشی است. اطلاعات ذیقیمت داشت و سخن به گزاف نمی گفت، جزآنکه مدّعی بود که پدر برپدر درفنّ بنّایی و معماری بوده، تا بنایی شاعر. گفتم، پس خوب است همان شوخیهای قدیم را که جدّش با امیرعلیشیر نوایی نموده است، با آقای نوائی – قونسول صاحب که مدّعی است از اولاد امیر علیشیر می باشد، تجدید کند. گفت: در نتیجۀ همان شوخیهاست که به این روزگار افتاده ام. و ظاهراً هردو دراین ادعا کاذب باشند. زیرا بنایی سنّی متعصبی بوده، رافضیان او را در قَرشی کشته اند و امیر علیشیر نیز به دلیل همان شوخیها به عنن مبتلا بوده و بلاعقب است(یعنی زن و فرزند نداشته است). چگونه این اشخاص از اولاد او [و بنایی] می توانند باشند؟ ( این استدلال درمورد بنایی و مرحوم حاجی محمد اسماعیل بنا قابل تامّل است). آرامگاه ملکان غور – ازتماشای صحن و مقصوره و ایوان و کاشیکاریهای مقرنس، که همه یادگار هنر و صنعت قرن نهم است، برای من فرح و انبساط بسیار دست می داد. قبر ملکان غور در جنب مسجد است، و سنگهای مزار آنان موجود، و کتیبه های قدیم به انواع خطوط ثلث و کوفی و بنّایی و غیره دیوار را مزیّن کرده ولی سقف آن مقبره خراب شده است ( ظاهراً بعداً سقف را آباد، اما دیوارها را ویران کرده اند، و بخش اعظم این خطوط خوش و بی نظیررا از میان برده اند. مرحوم استاد محمد علی عطار از این ویرانکاری همیشه با اندوه یاد می کرد. استاد عطار نمونه های این خطوط ازدست رفته را در مجموعۀ گنجینۀ خطوط به خط خویش نگاشته و با این کار یاد آنها را زنده نگاه داشته است.) موفقیت حافظ در امتحان – دررواقی، حافظی نشسته، با صوت خوش قرآن می خواند. او را امتحان کردم. تمام قرآن را حفظ بود. ازسورۀ قصص را که گشودم و کلمۀ اوّل را که گفتم، به روانی شروع به خواندن کرد. وجهی به او نیاز کردم، که محض اجر و ثواب برای من یک قرآن تلاوت نماید. به بالای گلدستۀ شرقی رفته، و ازآنجا دورنمای هرات را تماشا کردیم. قلعۀ اختیارالدین و ارگ هرات و گازرگاه و خیابان و سایر محلاّت به خوبی نمایان بود. مدرسۀ مخدومی – از مسجد به مدرسۀ منسوب به جامی رفتیم، که آن را «مدرسۀ مخدومی» می گویند. فعلاً در محلّۀ کلیمیها واقع شده، متاسفانه جای کثیفی است. جمعی از ارباب خیر و بلدیۀ هرات، چند خانه [را]، که سابقاً محل مدرسۀ مولوی بوده است و به دست کلیمیها افتاده، خریده، دیوار و رواقی برای آن ساخته اند. چند تن از اهل هرات آنجا بودند و توضیحات می دادند. چهارسو- درسر چهارسوی هرات که فعلاً سقف آنرا برداشته و خیابان نموده اند و در وسط آن پلیس ایستاده، اتومبیلها را هدایت می کند، لمحه ای ایستاده، و به یاد چهارسوی قدیم بودم. درآنجا از آثار قدیم حوض و برکه ای موجود است، که ظاهراً حسن خان شاملو- والی هرات در عهد شاه عباس تعمیر(= مرمّت) نموده است. مقبرۀ سلطان میرعبدالواحد شهید – ازآنجا به مقبرۀ[ سلطان میرعبدالواحد شهید] ( جای نام مقبره خالی است ولی از توصیف و محل آن معلوم است که همان مقبره است که لوح عصر امیرعلیشیر را نیز دارد)، که زیارتگاه بزرگی است، خارج دروازۀ قندهار رفتیم. لوحه و میل از مرمر، با کتیبۀ امیر علیشیر دارد که تعمیر نموده است و بنا ازآن زمان باقی است، ولی روبه خرابی و ویرانی می رود، و چون تاریک بود، درست دیده نمی شد. بعد از گردش و دیدن محلّ مدرسۀ نظامیه، که بنای خواجه نظام الملک طوسی بوده، دردامنۀ قلعۀ اختیارالدین واقع است، و فعلاً باغچه و مسجدی بیش نیست، به منزل آمدیم. گازرگاه شریف – صبح هفتادوششم( سه شنبه، بیست ونهم اردیبهشت 1326 /بیستم می 1947)(هرات) صبح درهتل مانده به نگارش کاغذها و رسیدگی به حسابهای مخارج هیأت اعزامی مشغول بودم. عصر، درساعت پنج، به اتفاق نوائی قونسول ایران و آقای فکری سلجوقی و دکتر صدیقی به گازرگاه شریف رفتیم. آن محل که دردامنۀ کوه، در سمت شمال-شرقی هرات واقع است، آبی و باغاتی دارد، و مقبرۀ خواجه عبدالله انصاری است. متولّی موقوفات آن شخص محترمی است، موسوم به میرغلام حیدرخان، که از نجبا و قدماست، و مرد فاضلی است؛ کتابخانۀ خوبی دارد. در عمارت موسوم به « نمکدان» که از آثار قدیمه است، ازما پذیرایی نمود. دو جلد تفسیر موسوم به خواجه عبدالله انصاری در کتابخانۀ اوست، شنیده بودم؛ آورده، معاینه نمودیم. قرارشد دوسه شب نزد من امانت بماند. فضای روحانی- بعد ازآن به زیارت مرقد خواجه رفتیم. درابتدا دهلیزی است که قصیدۀ جامی را با خط نستعلیق زیبا کتیبه کرده اند: طوبی لِرَوضَةٍ سَجَدت اَرضَها الجـِباه ... الخ. و در جنب آن مسجد شاهرخی است، که قبّۀ زرنگار دارد. و سنگ محراب آن از نفایس صنعت است، و در بالای آن با خط ثلث قشنگی این آیه را نقر کرده اند: فَـنادَتهُ المـَلائِــــکَةُ وهُـــوَ قـــــــائِمٌ یُصـَلِـّی فِـی المـِحـرابِ را نقر کرده اند. انسان را از عالم مادّه و شهود به معنی و غیب متوجّه می سازد. مزار در فضای باز قرار گرفته، لوحه و میله ای از عهد سلطان ابوسعید گورکان دارد، که بسیار زیباست. دراطراف آن به تمام خطوط، ازکوفی و ثلث و نسخ و نستعلیق و خطوط بنّایی، آیات و کلمات کتیبه کرده اند. حسن خان شاملو یک رباعی نوشته به خط خود( درچاپ جای دوبیت سفید مانده است، بنده دوبیت را از یادخویش می نویسم امیدوارم درست بنویسم): [دهد تا ساقی عرفان دلت را جام هشــــــیاری درآ دربزمگاه خواجه عبدالله انصـــــــــــاری بود لوح مزارش نازنین سروی که از خوبی ملایک را چو قمری کرده گرم ناله و زاری ] بسیاری از قبور سلاطین تیموری درآن اطراف است، و قبر امیر دوست محمد خان محمدزائی مؤسس سلسلۀ فعلی افغانستان نیز در آنجاست. سنگ هفت قلم– دررواقی سنگ قبر فرزند سلطان حسین میرزا بایقرا را مشاهده کردم، که به «سنگ هفت قلم »مشهور است. در روی یک پارچه سنگ سیاه، به هفت قلم حفر و نقر، نقوش و گل و بتّه انداخته اند، که هرقلم برروی یکدیگر قرار گرفته، و دیده از تماشای آن سیر نمی شود. ازروح پرفتوح پیرهرات استمداد و طلب همت نموده، مراجعت کردیم. بعد از معاینۀ طاق خانقاه زرنگار، که با طلای اشرفی تزئینات و گچبری دارد، و حوض و برکۀ آب، ازپیرگازرگاه وداع کرده، بیرون آمدیم. تخت سفر ( یا تخت ظفر) – امروز عصر، فرقه مشر(سرتیپ) گل محمد خان که رئیس ساخلوی نظامی هرات و فعلاً کفیل حکومت است، ازهیأت به چای دعوت کرده است، درباغ تخت سفر (یا تخت ظفر). این باغ که ازباغات قدیم و باصفای هرات است، درسمت شمال شهر، دردامنۀ کوه قرار گرفته و محلّ مرتفعی است. نظرانداز زیبایی دارد، و گلکاری و اشجار کاج (درختان ناژو) بسیار دارد. فرقه مشر یک نفر نظامی و سرباز بتمام معنی است. جمعی از اهل هرات، مانند رئیس بلدیّه و نقیب کابل که ازبغداد بازگشته بود، نیزبودند. خیلی مهربانی و ادب کرد. چای و شیرینی و میوۀ فراوان تهیه دیده بودند. ساعتی نشسته صحبتهای رسمی درمیان بود. بعد ازآن وداع کردیم. مدیر امورخارجه مشایعت نمود. درباغ تخت سفر گردش کرده به منزل مراجعت نمودم. دیدار از آثارتاریخی- صبح هفتادوهشتم (چهارشنبه سی ام اردیبهشت1326/بیست و یکم می 1947)(هرات) امروز صبح به زیارت بقاع و آثار تاریخی هرات رفتیم. آقای فکری سلجوقی [هم بودند]، به اتفاق ایشان و رفقا گردش مفصلی کردیم. قبرستان سادات «مصرخ» که درشهرک قدیم قهندز که درخارج هرات واقع است، و مقبرۀ شیعۀ هرات است، این شهرک را امیر تیمور درحمله به هرات، خراب کرده، مقبرۀ ابوالقاسم بن جعفربن ابی طالب درآنجاست. بنا ازقرن هشتم است. آرامگاه امیرحسینی سادات – عارف مشهور خراسان، صاحب نزهة الارواح نیز درآنجا واقع است. (عبدالله بن معاویة بن جعفر طیّار و قاسم بن امام جعفرصادق در این قبرستان در دوگنبد جداگانه مدفونند. آرامگاه میرحسینی غوری دررواق شمالی گنبد عبدالله بن معاویه است. در عرف هراتیان این گورستان به « شاهزاده ها» و نیز به «شاهزاده قاسم» معروف است). بعد ازآن به جایگاه مسجد و مدرسۀ مهد علیا گوهرشاه آغا و خانقاه امیر علیشیر و مدرسۀ میرزا سلطان حسین بایقرا، که درمصلاّی هرات واقع است، رفتیم. ابنیۀ آنها را امیر عبدالرّحمن خان در سال 1304 هـ. قـ. خراب کرده و ازآنها بجز چند منار بیش باقی نمانده، از مدرسۀ مهد علیا دومنارو از خانقاه امیر علیشیر یک منارو ازمدرسۀ میرزا چهار منار متوازی باقی است، که غالباً کج شده و درشرف سقوط است. و ازنقش و نگار و کتیبه های مرمر و کاشیکاریهای زیبای آنها به روزگار آبادی و رونق آنها پی می توان برد. مقبرۀ بایسنقرومیرزا علاءالدوله نیز موجود است و همچنین مدفن امیر علیشیر نوائی و مدفن سلطان حسین بایقرا، ولی سنگ قبر ندارند. این همه آثار از میر باقی مانده و از گور او سنگی باقی نمانده، از عجایب است. اخیراً بلدیّۀ هرات، به پیشنهاد آقای فکری سلجوقی، بنائی از آجر برروی قبر امیر علیشیر بنا کرده است (و مخارج بنا را، چنانکه شنیده ام، یکی از بازرگانان هرات، مرحوم غلام حیدرخان مختارزاده، پرداخته است ) و اطراف آن را گلکاری و باغچه بندی نموده. بعد از تماشای آثار و تنـَبـّـُه از گردشهای روزگار، به مغرب هرات به محلّ معروف به خیابان رفتیم. مقبرۀ مولانا جامی در جوارسعدالدین کاشغری و فرزندش ( یعنی فرزند جامی) ضیاءالدین یوسف و ملاعبدالغفور لاری آثار قدیمی است، و درباغی از ناژو (کاج) واقع شده، مصطبه ای و میلۀ نسبةً جدیدی دارد که به خط نستعلیق کتیبه شده است. سنگ قبر قدیم از میان رفته؛ ممکن است شیعیان متعصّب آن را از میان برده باشند (چنانکه مرحوم حکمت در کتاب جامی ( صـ 52 و 515) نقل و یادآوری نموده، از سوی لشکر شاه اسماعیل صفوی بر آرامگاه مولانا جامی بسیار ستم رفته است). جای بسیار با روح و ریحان است. فاتحه خوانده، عکس برداشتم. مقبرۀ امام فخر رازی و ملاحسین کاشفی و زین الدین ابوبکر خوافی را نیز زیارت نمودیم. (مرحوم استاد فکری سلجوقی، که براین بنده حق استادی و حقوق فراوان دارد، و در این بازدید همراه مرحوم حکمت بوده، بیست و یک سال پس از این دیدار از دارفنا رحلت نموده و در همین حظیره یعنی جوار زین الدین خوافی به خاک سپرده شده است.) همه در نزدیک یکدیگر واقع شده؛ برای کاشفی بنای جدید ساخته اند، و قبر خواندمیر، صاحب روضة الصّفا نیز درآنجاست. طاق و منار ندارد. قبور مشایخ سنّت، مانند خواجۀ انصار و شیخ جام و مولانا جامی وغیره همه به یک اسلوب است. قبر در روی مصطبه قرار گرفته، و میله دارد و درهوای آزاد است. و برروی آن درخت پسته کاشته اند، و در سمت شمال آن طاقی رفیع دارد، که در جنب آن مسجدی است، چهار حجرۀ فوقانی و تحتانی دردوطرف طاق بنا شده، که مسکن خادم است. و آن فضا درچهاردیواری قرار دارد. ظاهراً سنّت است که قبر در هوای آزاد و درمعرض باران رحمت الهی باشد. دعای «سقی الله بتربته» از این سنت باقی است، ولی شیعیان قبر را در بنای مسقّف می سازند. در کتابفروشی – تا ساعت یازده در خیابان بودیم. آفتاب بالا آمده و گرم شده، مراجعت به شهر کرده به بازار رفتیم. دردکان حاجی شمس کتابفروش، چند کتاب فارسی، طبع هرات و هند و بخارا و تاشکند، خریدیم؛ از جملۀ نسخۀ تزوک بابری منطبعۀ هند را که مدتها بود در جست و جو بودم، درآنجا یافتم و خریدم. همچنین سه جلد آثار هرات تألیف آقای خلیلی، که چند سال قبل در هرات چاپ سنگی کرده اند، برای آثار هرات اطلاعات نافعی بدست می دهد. (این کتاب در سال 1307 شمسی در هرات چاپ سنگی شده است.) ظهر نهار و استراحت. عصر مجدداً به گردش اطراف هرات رفته، ازسرپل انجیل، که نهر بزرگی است، از هریرود گرفته و به داخل شهر آورده، از مصلّی می گذرد، عبور کردیم. آزادان و پل مالان – ازقریۀ آزادان که نواحی هرات است، و در نیم فرسخی جنوب واقع است، به بقعۀ خواجه ابوالولید رفتیم، که از مشاهیر محدّثین قرن دوم هجری است. بنای آن را از ایوان و گنبد، امیر علیشیر بنا کرده است. کتیبه دارد. در جنب آن مقبره خواجه نظام الملک خوافی است، که به حکم سلطان حسین میرزا در زیرچهارسوی هرات به فجیع ترین طرزی هلاک شد. اینک مسجد خرابه [را] که همان کس بنا کرده و ویران شده، ارباب خیرات با ستون بتون آرمه و آجر تعمیر می کنند. در ایوان خواجه ابوالولید آخوندی نشسته و چند تن آخوند در اطراف او جمع بودند و به درس و بحث و دعا مشغول بودند؛ آخوند فرد بی اطلاعی نبود. ازآنجا برای گردش به سر پل مالان رفتیم، از جادۀ قدیم. از پل مالان عبورکرده، از دروازۀ قندهار عبور کرده، خیابان وسیع پردرخت دارد، در سرپل پیاده شده و گردش کردیم. پل بیست و سه چشمه دارد و آجری است و خیلی قدیمی است. شاید از ابنیۀ تیموریه باشد. در اطراف آن پل، بیشه و درختزار است. ازجادۀ جدید خارج شهر به هتل مراجعت کردیم. شب از روی تفسیر منسوب به خواجه عبدالله انصاری یادداشتهایی برمی داشتم. ( این نسخه ای از تفسیر کشف الاسرار میبدی است که بعداً در ده مجلد به کوشش مرحوم حکمت درتهران چاپ شد و بنده سی و پنج سال پیش در تألیف کتاب مناجات و گفتار پیرهرات، از آن استفادۀ فراوان برده است). تنها در گازرگاه – صبح هفتاد و هشتم(پنجشنبه، سی ویکم اردیبهشت1326/بیست و دوم می 1947)(هرات) امروز صبح تنها به گازرگاه رفته، درجوار مرقد پیر انصار حالت توجه و انقطاعی دست داد. ساعتی درآنجا توقف نموده، مراجعت نمودم. هرات خیلی گرم شده و گرمای امروز بسیار تند و زننده بود. در موزۀ هوتل – در هوتل موزه و کتابخانه ای موجود است، که در طبقۀ فوقانی قراردارد. چند جلد کتابهای خطی و چند صفحه آثار قلمی دارد، که ازجمله صورت میناتور منسوب به بهزاد است، که شاه اسماعیل را کشیده در برابر علی بن ابیطالب (ع)زانو زده، و آنحضرت برسر او تاج می گذارد. اگر اصل باشد، شیء نفیسی است. عصر آقای فرقه مشر [کفیل] نائب الحکومه و رئیس ساخلو به بازدید آمده، ساعتی نشسته صحبت می کرد. مرد سرباز سادۀ بسیار گرمی است. به اتفاق او و آقای رام بیرون آمدیم. شیدایی – مهمان آقای نوائی – ویس قونسول – هستم، در باغ باصفایی که درهشت میلی شمال-شرقی هرات واقع است و موسوم است به «شیدایی»؛ درکنار جادۀ مزار شریف قرار دارد. بلدیۀ هرات درآنجا گلکاری می کند. کاریز و استخری دارد. درختان زبان گنجشک بسیار دارد و جای قشنگی است. درآنجا [قونسول] پذیرایی کرده و میزچای و میوه و شیرنی چیده بود. فرقه مشر و میرگازرگاه و رئیس معارف آقای محمد یونس خان و مدیرخارجه و جمعی دیگر بودند. از جمله شاعری از اهل هرات بود، متخلص به رجائی، که غزل باحالتی سروده و برای ما خواند.(مرحوم محمد ابراهیم رجائی ادیب و شاعر و از رجال معروف مطبوعات). ازامروز عصر باد و طوفان شدیدی شروع شده، ابتدا ضعیف بود، ولی شب به منتهای شدّت بود، و همین باد باعث تلطیف هوا شده بود. عصر درباغ ساعتی مانده، و غروب به شهر هرات مراجعت کردیم. امشب به واسطۀ باد و طوفان، سیم برق خراب شده، چراغ برقها را خاموش کرده بودند. درروشنایی چراغ فقط جامه دانهای خود را پیچیدیم. آقای فکری سلجوقی محبت را به حدّ کمال رسانیده، یک دیوان انوری خطی خیلی خوبی به من اهدا نمود. خیلی ممنون شدم. درس خوانده، فاضل و باکمال و با اخلاق هستند. مهمانی رئیس معارف – شب، شام را مهمان رئیس معارف بودیم( مرحوم محمد یونس خان معروف به متخصص). نائب الحکومه و جمعی دیگر بودند. ازجمله شخصی بود به نام سید محمد کریم خان، که ازتجار است و مدتها در امریکا و اروپا بوده و مرد مجرّب و مدیری است. به تازگی از مصر از راه ایران به هرات آمده، ازاوضاع خود و سفر خود حکایت می کرد. جمع مفصّـلی داشتیم و شام مفصلی بر روی میز چیده، در پایان شام بیاناتی کرده، از مهمان نوازی و مهربانی دولت افغانستان تشکر کردم و وداع نمودیم. امروز تلگراف تودیعی به نجیب الله خان وزیر معارف مخابره کردم. همچنین نامۀ مفصلی به او نوشته و ازمساعدتهای افرادی که دربارۀ ما مهربانی کرده بودند، تشکر نمودم و بعضی نکات که طرداً للباب به نظررسیده بود، به او پیشنهاد نمودم. ساعت دوازده بود که مختصراستراحت نموده، برای مسافرت فردا مستعد و آماده گشتیم. روبه خاک ایران – صبح هفتاد ونهم(جمعه اول خرداد 1326/بیست و سوم می 1947) سه بعد از نصف شب برخاسته، احمال و اثقال خود را فروبسته، حساب هتل را پرداخته، عازم حرکت شدیم. توسط مدیریت خارجۀ هرات، سه عدد اتومبیل سواری که ظاهراً بی عیب بودند، برای مشهد کرایه کرده ایم و هردو نفر از هیأت در اتومبیلی نشسته، ساعت چهارونیم صبح بود که هرات را بدرود گفته، رو به خاک ایران نهادیم. صبحانه در میفروش – متأسفانه، از سوء اتفاق، یکی از اتومبیلها معیوب درآمده، دردوفرسخ و نیمی هرات، در محلی که موسوم است به «میفروش» به کلّی از کار افتاده، به ناچار در صحرا مقیم شده، آقای رام با اتومبیل دیگری به شهر رفتند که مرکوب دیگری تهیه نمایند. قضارا در نزدیکی ما کاریز گوارایی و آبادی نزدیک بود. آقای آریا نان و کرۀ خوبی فراهم کرده، مقارن طلوع آفتاب درآنجا صبحانه صرف کرده به انتظار نشستیم. ساعت نُه یک استیشن واگون از شهر رسید. مدیر خارجه شخصاً همراه آورده بود. خیلی ممنون شدیم. ساعت ده بود که مجدداً موفق به حرکت شدیم. راه بد نبود. ساعت یک بعد ازظهر به مرز افغانستان نزدیک شده، ساعت دو بود که به اسلام قلعه رسیدیم. درآنجا دولت افغانستان عماراتی ساخته، و محلّ مأمورین مرزی و پُست و تلگراف و گمرک است. سابقاً آنجا موسوم به «کافرقلعه» بوده است. بعد از ساختن آن ابنیه آن را اسلام قلعه نامیده اند. ولی بیابان خاکی کثیفی است. آخرین پذیرایی – مرغ پلو فرامرزخان – کلانتر مرز افغان، فرامرزخان، به اصرار مارا نگاه داشته، مرغی کشته، پلوی تهیه کرده بود. هوا به واسطۀ وزیدن باد برودتی د اشت و قابل تحمل بود. بعد از ساعتی عازم حرکت شده، در دوفرسخی اسلام قلعه، ازخاک افغان خارج شده و داخل خاک ایران گشتیم. درموقع مشاهدۀ میلۀ آجری ، که علامت خطّ سرحدّی است، احساسات عجیبی دست داد، و دل مثل کبوتری که به آشیان نزدیک می شود، می تپید. خدا را به حسن خاتمت این سفر شکر گفتیم. پایان یادداشتهای شادروان استاد علی اصغر حکمت شیرازی از سفر سال 1326 خورشیدی به افغانستان استخراج و تحشیه و توضیح از محمد آصف فکرت – شهر اتاوا – 13 اکتوبر 2009
ارسال شده توسط محمد آصف فكرت در تاريخ جمعه 22 آبان 1388 ساعت 4:11 قبلازظهر (تعداد نظرات : ۱)
یادداشتهای حکمت از سفر به افغانستان(3) |
RSS Feeds
علم دولت نوروز | fekrat.kateban.com -- copyright: 2006 © -- Powered by kateban.com |