بیدل و نسخۀ آشفته

 در یکی از شماره های پیش نگاشتم که ابوالمعانی میرزا عبدالقادر بیدل در سالهای اخیر با سروده های نازکخیالانه و عرفانی خویش در ایران نیز هواداران فراوانی یافته است. در همان شماره، مثنویی در باب یک مجموعۀ دستنوشته از بیدل آورده شد. امروز هم رقعه یی از این سخنور والامقام در باب یک نسخۀ خطی می آوریم. این رقعه  که مفاد آن را می توان در یک جمله ( این نسخه به درد نمی خورد )  بیان نمود، نمودار نثر منشیانه – شاعرانه و تکلـّف آمیز بیدل است.  مخاطب رقعه معلوم نیست، اما دو رقعۀ پیش و پس از این رقعه به شکرالله خان نگاشته شده بوده است:

در تنبیه تصحیح کتاب کهنه

عبرت نگاها! این متن حاشیۀ قدیم، که تبرّکا ً در کتابخانه نگهداشته اند، نه قابل آن است که از رویش نسخه توان برداشت و نه شایستۀ این که به ذوق آن، بر تضییع اوقات توجه باید گماشت. فرسودگیهای مرور ایام، آن سوی عظام رمیمش پرورده، و تفرقۀ  امتداد زمان، آن طرف اوراق خزانش محشـّی کرده. ورقها به آن بی التیامیست که که اگر وصـّال اجزای تخیل در هر رقعه لخت دلی صرف کند، از عهدۀ ربط برنیاید؛ و خطوط به آن بی سوادی، که اگرکاتب دبستان تأمـّل، در هرنقطه، مردمکی به کار برد، سیاهی در نظرها ننماید.  از فرط کرم زدگیها، هر صفحه، هزار چشم به مطالعۀ معنی ِ عدم گشاده؛ و هر حرف به صد مغاک غور موهومی فتاده. سقمی ندارد که صحت به حواشی تصورش بار تواند یافت، و تفرقه نه چندان که جمعیت معمای شیرازه اش تواند شکافت. فراهم آوردن این جنس  اجزا، پیکر پوسیده را عمر دوباره بخشیدن است، و از گیاههای متلاشی تازگی ِ بهار دمانیدن.  نفس سوز جهد را در الفاظش مباهات سرافیلی است، و خیال بند غور را در ایجاد معانیش ناز جبرئیلی. نخستین جریده که منقول عنه لوح محفوظ تصور می توان نمود امروز به مطالعه رسید و اولین مسوده که رایحۀ عقل کُل مستخرج از او گمان باید کرد، بالفعل موضوح گردید (یعنی نامۀ شما را گرفتم و خواندم ). اگر نسب نامۀ مولویت بزرگان موقوف شرح او باشد، در آتش انداختن به از آنست که بر روی آب باید آورد؛ و اگر خرد استعداد آبا به عرض آن منحصر است، برباد دادن اولی تر که طبیعت را غبارآلود ننگش باید کرد. ثوابی به از این نیست که به توقع اصلاحش عذابی بر بی دماغان نگمارند، و به تکلیف صحتش بیماری مزاج بیدلان روا ندارند.

نقل از رقعات بیدل(Roq’at e Bedil)   صص. 7 و 8

30 ماه می 2007

آصف فکرت